Terapia schematów polega na poznaniu siebie - zwiększeniu świadomości własnych utrwalonych reakcji (schematów), które powodują trudności w życiu pacjenta, a następnie na modyfikacji tych schematów w wyniku terapii. Celem jest zaspokajanie potrzeb życiowych w sposób przynoszący satysfakcję.
Główne założenie tej terapii jest takie, że nabyte wzorce – schematy reakcji (ciała, emocji, przekonań, myśli) ukształtowały się w wyniku wczesnych doświadczeń w dzieciństwie. Jako dzieci na poziomie nieświadomym dostosowywaliśmy swoje reakcje tak, aby być przyjętym w rodzinie. W życiu dorosłym nabyte schematy często już nie służą do zaspokajania potrzeb i wymagają zmiany.
Podczas terapii schematów pacjent zajmuje się doświadczeniami, które kształtowały jego schematy w przeszłości. Dzieje się to w celu poznania nowych sposobów reagowania i przeżywania w podobnych sytuacjach dzisiaj. Echa emocjonalne z przeszłości zaczynają zmniejszać swoją siłę i pacjent zaczyna doświadczać mniejszego ładunku tych emocji, uczy się nowych sposobów radzenia sobie, potrafi brać odpowiedzialność za swoje życie, dbać o swoje potrzeby.
W tym podejściu w procesie terapeutycznym ważna jest relacja miedzy terapeutą a pacjentem (podobnie jak w terapii Gestalt). Pacjent ma okazję poznawać siebie, swoje schematy aktywujące się również w tej relacji, ale także doświadcza korektywnych dla siebie sposobów bycia w relacji, komunikacji, stawiania granic, dbania o siebie. Terapeuta jest otwarty, aktywny, dzieli się swoimi przeżyciami, co wspiera pacjenta w procesie budowania zdrowych relacji z innymi ludźmi.
Terapia schematów wykorzystuje różnorodne techniki, m.in. wyobrażeniowe, doświadczenie, pracy z krzesłami, odgrywanie ról Ostatecznym celem jest osiągnięcie skutecznej zmiany po którą przyszedł pacjent.