Pierwsze spotkanie grupy terapeutycznej może budzić dużo pytań. Czy trzeba od razu mówić o sobie, jak wygląda sala, kto zaczyna, co jeśli pojawi się cisza albo napięcie? W tym tekście odpowiadam spokojnie, jak wygląda początek psychoterapii grupowej i dlaczego czasem właśnie od takiej niepewności zaczyna się ważna praca.
Psychoterapia grupowa to regularne spotkania kilku osób, prowadzone przez jednego lub dwóch terapeutów. Najczęściej raz w tygodniu. W stałym składzie, o stałej porze. Ta powtarzalność ma znaczenie. Grupa nie jest wtedy przypadkową rozmową ani spotkaniem, które wydarza się raz i znika. Jest miejscem, do którego można wracać. Z czasem robi się bardziej znajome. Czasem też bezpieczniejsze, choć na początku wcale nie musi się tak wydawać.
W grupie terapeutycznej można mówić o tym, z czym się przychodzi. O trudnościach w relacjach, samotności, napięciu, lęku, wstydzie, złości. O tym, że trudno postawić granicę albo poprosić o wsparcie. O zależności od opinii innych. O poczuciu utknięcia. Ale sama rozmowa o problemach nie jest tu najważniejsza. A przynajmniej nie tylko ona.
Dużo dzieje się pomiędzy uczestnikami. W sposobie słuchania. W reagowaniu. W milczeniu. W tym, czy ktoś się zbliża, czy raczej od razu wycofuje. Czy próbuje dobrze wypaść. Czy czeka, aż ktoś inny zacznie. Czy znika, zanim powie coś ważnego. Czy umie poprosić o wsparcie albo powiedzieć: „nie, tego nie chcę”.
I właśnie to naszym zdaniem sprawia, że grupa jest tak szczególną formą terapii. Można w niej nie tylko opowiadać o relacjach. Można też zobaczyć, jak jestem z innymi ludźmi w danym momencie. W tej sali. Z tymi osobami. W konkretnej chwili. Czasem taki drobny moment- spojrzenie, cisza, napięcie przed zabraniem głosu – pokazuje więcej niż długa opowieść o tym, jak funkcjonujemy w życiu.
W Przestrzeni Centrum Psychoterapii w pracy grupowej korzystamy między innymi z rozumienia procesu grupowego opisywanego przez Irvina Yaloma. Pisał on o grupie jako o miejscu, w którym z czasem zaczynają ujawniać się nasze znane sposoby bycia z ludźmi. To, co znamy z codziennych relacji, może pojawić się także tutaj. Różnica polega na tym, że w grupie można się przy tym zatrzymać. Zauważyć to, nazwać i sprawdzić, czy możliwy jest inny sposób kontaktu — bardziej świadomy, bardziej własny, czasem odrobinę odważniejszy niż dotąd.
Zanim ktoś dołączy do psychoterapii grupowej, zwykle odbywa się konsultacja indywidualna. To ważny etap. Nie po to, żeby kogoś oceniać, ale żeby spokojnie sprawdzić, czy grupa jest dobrym miejscem na ten moment. Bardziej spokojna rozmowa o tym, czy taka forma pracy jest teraz odpowiednia i czy może być dla tej osoby bezpieczna.
Podczas takiej konsultacji można opowiedzieć, z czym się przychodzi, czego się szuka, czego się obawia. To też dobry moment na pytania o zasady, przebieg spotkań, skład grupy czy obecność terapeutów. Czasem ktoś mówi wtedy wprost: „boję się mówić przy innych” albo „nie wiem, czy to dla mnie”. To bardzo ważne zdania. Często od nich zaczyna się prawdziwa rozmowa.
Ta rozmowa pomaga też nam, jako terapeutom, lepiej zobaczyć, czego dana osoba może na ten moment potrzebować. Bywa, że grupa jest dobrym miejscem od razu. Bywa też, że lepiej zacząć spokojniej -od terapii indywidualnej albo kilku rozmów, które pomogą poczuć więcej oparcia. Tu naprawdę nie chodzi o pośpiech. Chodzi o uważność.
Piszę o tym także dlatego, że w rozmowach przed rozpoczęciem grupy często słyszymy bardzo podobne obawy. Ktoś mówi, że nie lubi grup. Ktoś inny boi się, że nie będzie wiedział, co powiedzieć. Zdarza się też lęk przed oceną albo przed tym, że emocje pojawią się za szybko. Dla mnie to ważne, żeby te obawy nie były pomijane, bo one często są pierwszą częścią pracy grupowej.
Pierwsze spotkanie grupy terapeutycznej może budzić dużo napięcia. To naturalne. Sama myśl o tym, że mam usiąść wśród kilku nieznajomych osób i mówić o sobie, dla wielu ludzi brzmi jak coś bardzo trudnego. Czasem pojawia się pytanie: „czy będę musiała mówić?”, „co, jeśli się rozpłaczę?”, „czy inni będą mnie oceniać?”, „czy ja w ogóle odnajdę się w takiej formie pracy?”.
W Przestrzeni Centrum Psychoterapii rozumiemy te obawy. Grupa terapeutyczna rzeczywiście jest spotkaniem z innymi ludźmi, ale nie jest wystąpieniem publicznym. Nie polega na tym, że trzeba od razu opowiedzieć swoją historię, odsłonić najbardziej intymne sprawy albo dobrze wypaść przed innymi. To nie jest też miejsce, w którym ktoś ma być oceniany, poprawiany czy pouczany.
Pierwsze spotkanie jest raczej początkiem budowania poczucia bezpieczeństwa i zaufania. Sprawdzeniem: gdzie jestem, z kim jestem, jakie są zasady, czy mogę tu oddychać trochę swobodniej. W psychoterapii Gestalt ważne jest to, żeby człowiek mógł przyjść taki, jaki jest na ten moment. Ktoś przychodzi z ciekawością, ktoś z lękiem. Ktoś chce mówić, a ktoś inny najpierw potrzebuje posłuchać. Czasem jest dużo jasności, a czasem tylko zwykłe „nie wiem”.
Najczęściej uczestnicy siedzą w kręgu albo półkręgu. Bez biurek, bez stołu oddzielającego jednych od drugich. To ustawienie ma znaczenie. Wszyscy mogą się widzieć. Każda osoba ma swoje miejsce- na worku sako, materacu albo w fotelu. Terapeuta albo terapeuci również są częścią tego kręgu, choć mają szczególną odpowiedzialność za prowadzenie procesu i dbanie o ramy spotkania.
Na początku może być trochę ciszy. Ludzie siadają, rozglądają się, sprawdzają, jak im jest. Ktoś czuje napięcie w brzuchu. Ktoś unika wzroku. Ktoś inny próbuje się uśmiechnąć, żeby rozładować atmosferę. To wszystko jest ludzkie. I to wszystko może być częścią pierwszego kontaktu z grupą.
W naszej pracy nie zaczynamy od nacisku na mówienie. Najpierw potrzebne jest oswojenie miejsca, zasad i obecności innych osób. Czasem na początku jest cisza. Czasem ktoś mówi bardzo dużo, bo próbuje poradzić sobie z napięciem. Ktoś inny mówi jedno zdanie i to też może być wystarczające na pierwszy raz.
Pierwsze spotkanie zwykle nie zaczyna się od głębokiej pracy terapeutycznej. Najpierw potrzebne są ramy. Mówimy o tym, jak będą wyglądały spotkania, ile trwają, jak często się odbywają i co jest ważne w obecności, punktualności, wzajemnym szacunku oraz zasadzie poufności.
Dopiero później pojawia się przestrzeń, żeby uczestnicy mogli powiedzieć kilka słów o sobie- tyle, ile chcą i mogą na ten moment.
To jedno z najczęstszych pytań, które słyszymy od osób, które rozważają terapię grupową. I odpowiedź brzmi: nie trzeba mówić więcej, niż jest się gotowym powiedzieć i warto się odważać.
W grupie zwykle jest zaproszenie, żeby się przedstawić albo powiedzieć, z czym się przychodzi. Ale zaproszenie nie jest przymusem. Można powiedzieć krótko: „mam na imię… i trochę się stresuję”. Można powiedzieć: „nie wiem jeszcze, co chcę powiedzieć”. Można też nazwać samo napięcie: „trudno mi teraz mówić, ale chcę tu być”. Czasem takie jedno zdanie jest bardzo ważne. Bo nie jest udawaniem. Jest prawdziwym kontaktem z tym, co dzieje się teraz i często wspiera osoby, które czują podobnie.
W podejściu Gestalt nie chodzi o to, żeby opowiadać o sobie dużo i od razu. Bardziej interesuje nas żywe doświadczenie: co czuję, kiedy jestem w tej grupie? Co dzieje się ze mną, kiedy inni patrzą? Czy chcę się schować? Czy chcę powiedzieć coś bardzo mądrego, żeby dobrze wypaść? Czy mam ochotę się wycofać czy zażartować? Czy czekam, aż ktoś inny zacznie?
To może brzmieć jak drobiazgi, ale w grupie często właśnie od takich momentów zaczyna się ważna praca.
W Przestrzeni Centrum Psychoterapii na pierwszym spotkaniu psychoterapii grupowej omawiamy z uczestnikami kontrakt. Można powiedzieć, że jest to rodzaj wspólnej umowy. Taki punkt odniesienia, do którego możemy wracać, kiedy pojawia się niepewność, napięcie albo pytanie: „jak możemy tu ze sobą być?”.
Część zasad wnosimy jako osoby prowadzące grupę. To są ramy, które porządkują pracę grupy i pomagają zadbać o jej bezpieczeństwo. Dotyczą między innymi poufności, obecności, punktualności, sposobu komunikowania się i odpowiedzialności za wspólną przestrzeń. Nie chodzi o to, żeby usztywnić spotkanie. Bardziej o to, żeby każdy wiedział, co chroni grupę i co pomaga nam pracować. Kontrakt nie jest jednak czymś narzuconym jednostronnie. Osoby uczestniczące w grupie również mogą wnosić swoje potrzeby i propozycje. Rozmawiamy o nich. Sprawdzamy, co jest dla kogo ważne, co budzi wątpliwości, a co mogłoby pomóc w poczuciu większego oparcia. Nie każda propozycja automatycznie staje się częścią kontraktu, ale każda może zostać usłyszana i wspólnie omówiona.
Bardzo ważna jest poufność. To, co dzieje się w grupie, zostaje w grupie. Uczestnicy mogą mówić poza spotkaniem o własnym doświadczeniu, ale nie opowiadają historii innych osób. Bez tego trudno byłoby budować zaufanie.
Dużo uwagi poświęcamy też temu, żeby mówić o sobie. W grupie nie chodzi o doradzanie innym, ocenianie ich decyzji ani mówienie: „ja na twoim miejscu zrobiłabym tak”. Uczymy się raczej mówić z własnego doświadczenia: „kiedy cię słucham, czuję…”, „porusza mnie to, co mówisz”, „zauważam, że mam podobnie”, „trudno mi cię teraz zrozumieć, ale chcę spróbować”. To zmienia jakość rozmowy. Zamiast rad i ocen pojawia się więcej kontaktu.
Znaczenie ma także regularność. Grupa działa w stałym rytmie, a obecność każdej osoby wpływa na całość. Jeśli ktoś często znika, spóźnia się albo nie mówi o swojej nieobecności, grupa to czuje. Oczywiście można chorować, mieć ważne sprawy, czasem naprawdę nie móc przyjść. Chodzi raczej o świadomość, że w grupie jesteśmy w relacji, a relacja potrzebuje odpowiedzialności.
Do kontraktu wnosimy też zasadę odpowiedzialności osobistej. Rozumiemy ją jako branie odpowiedzialności za to, co mówię, czego nie mówię i na ile się otwieram. Nie chodzi o to, żeby odsłaniać się bardziej, niż jest się na to gotowym. Chodzi raczej o sprawdzanie w sobie: czy chcę teraz coś powiedzieć, czy potrzebuję jeszcze chwili, czy mówię z własnego doświadczenia, czy próbuję dopasować się do tego, czego (jak sobie wyobrażam) oczekują inni.
Odpowiedzialność osobista oznacza również prawo do własnego tempa. Można powiedzieć: „chcę się tym podzielić”, można też powiedzieć: „to jest dla mnie jeszcze za trudne” albo „potrzebuję czasu”. Dla nas, jako osób prowadzących grupę, to ważne. W grupie nie chodzi o przymus otwierania się. Chodzi raczej o to, żeby coraz lepiej zauważać, co wybieram w kontakcie z innymi. Wnosimy też do kontraktu zachętę do bycia „tu i teraz”. To znaczy do sprawdzania, co dzieje się we mnie w danym momencie, i do dzielenia się tym z grupą w takim zakresie, w jakim jestem na to gotowa albo gotowy.
Sposób prowadzenia grupy może różnić się w zależności od nurtu, doświadczenia i stylu pracy terapeuty. Są terapeuci, którzy prowadzą grupę bardziej strukturalnie, inni zostawiają więcej przestrzeni na to, co pojawia się spontanicznie między uczestnikami.
Dla nas w Przestrzeni ważne jest, żeby na pierwszym spotkaniu nie tworzyć atmosfery odpytywania. Nie chodzi o to, żeby każdy po kolei musiał opowiedzieć swoją historię ani żeby od razu mówić o rzeczach bardzo osobistych. Bardziej zależy nam na tym, żeby uczestnicy mogli poczuć, gdzie są, z kim są i czy mogą zacząć być w tej przestrzeni po swojemu.
Jako terapeuci dbamy przede wszystkim o bezpieczeństwo, ramy i uważność na to, co dzieje się w grupie. Czasem oznacza to, że zatrzymujemy się przy czymś, co pojawia się w danym momencie. Na przykład ktoś mówi: „nie wiem, czy powinnam to powiedzieć”. Mogę wtedy zapytać: „co sprawia, że się wahasz?” albo „czego się obawiasz, gdybyś to powiedziała tutaj?”. Nie po to, żeby naciskać. Raczej po to, żeby pomóc tej osobie usłyszeć samą siebie.
Czasem zwracam uwagę na atmosferę w grupie. Mogę powiedzieć: „widzę, że zrobiło się teraz bardzo cicho” albo „mam wrażenie, że wiele osób sprawdza, czy można tu powiedzieć coś bardziej osobistego”. Takie zatrzymania pomagają zobaczyć, co dzieje się nie tylko w pojedynczych osobach, ale też pomiędzy nami.
W Gestalcie bardzo ważne jest „tu i teraz”. Dlatego w mojej pracy często zapraszam do sprawdzania: co dzieje się ze mną właśnie w tej chwili? Co czuję w ciele? Na kogo patrzę, a kogo unikam? Czy mówię do grupy, czy do jednej osoby? Czy chcę być zobaczona, czy wolę się schować?
Pierwsze spotkanie nie musi prowadzić do wielkich odkryć. Czasem wystarczy zobaczyć: „jestem napięta, ale zostałam”, „nie powiedziałam dużo, ale byłam obecna”, „bałam się oceny, a spotkałam ciekawość”. Dla mnie to też jest ważna praca. Cicha, czasem bardzo delikatna, ale prawdziwa.
Końcówka spotkania jest dla nas jako prowadzących grupę ważna. Staramy się pilnować czasu tak, żeby grupa nie została nagle przerwana w czymś poruszającym, ale mogła spokojnie domknąć to, co się wydarzyło. Nie chodzi o to, żeby wszystko wyjaśnić albo rozwiązać już na pierwszym spotkaniu. Bardziej o to, żeby każda osoba mogła przez chwilę sprawdzić, z czym wychodzi.
Lubię na zakończenie zapytać: „co zabierasz z dzisiejszego spotkania?”, „jak ci teraz jest?”, „czy jest coś, co chcesz powiedzieć na koniec?”. Odpowiedź nie musi być długa ani szczególnie głęboka. Może być bardzo prosta: „jestem zmęczona”, „czuję ulgę”, „nadal nie wiem, co o tym myślę”, „bałem się, ale było inaczej, niż sobie wyobrażałem”.
Po pierwszym spotkaniu mogą pojawić się różne reakcje. Ulga, zmęczenie, poruszenie, niepewność, ciekawość, czasem też radość albo ekscytacja. Czasem dopiero po wyjściu z sali człowiek zauważa, jak dużo kosztowało go samo przyjście. I to też jest ważne.
Dla nas pierwsze spotkanie nie musi od razu dawać jasnej odpowiedzi, czy grupa „zadziałała”. Ono jest początkiem. Bardziej otwarciem drzwi niż znalezieniem wszystkich odpowiedzi. Czasem wystarczy, że ktoś wychodzi z poczuciem: „byłam tam”, „zostałem”, „powiedziałam tyle, ile mogłam”, „sprawdziłem, jak mi jest wśród tych ludzi”. To już może być pierwszy krok.
Czasem mamy wobec terapii oczekiwanie, że od razu wydarzy się coś wyraźnego. Że pojawi się ulga, zrozumienie, mocne przeżycie albo konkretna zmiana. Tymczasem pierwsze spotkanie grupy często jest subtelniejsze. Może polegać na tym, że ktoś pierwszy raz usiądzie wśród innych i nie ucieknie. Że powie jedno prawdziwe zdanie. Że usłyszy, że ktoś inny też się boi. Że zobaczy, jak bardzo próbuje dobrze wypaść. Albo jak trudno mu zająć miejsce.
W psychoterapii grupowej ważne rzeczy często zaczynają się od małych momentów. Od spojrzenia. Od ciszy. Od zdania: „ja też tak mam”. Od zauważenia: „teraz się wycofuję”. Od doświadczenia, że można być z innymi trochę bardziej prawdziwie.
Pierwsze spotkanie nie wymaga odwagi rozumianej jako brak lęku. Raczej wystarczy gotowość, żeby przyjść mimo lęku. Usiąść. Sprawdzić. Zobaczyć, jak to jest.
W Przestrzeni Centrum Psychoterapii zależy nam na tym, żeby grupa była miejscem uważnym, bezpiecznym i opartym na szacunku. Bardziej miejscem, w którym można stopniowo poznawać siebie w relacji z innymi ludźmi.
Pierwsze spotkanie może budzić niepewność. To naturalne. Nie trzeba przychodzić gotowym. Nie trzeba wiedzieć, co powiedzieć. Nie trzeba być osobą otwartą ani pewną siebie.
Można przyjść z tym, co jest. Z napięciem, ciekawością, ostrożnością, nadzieją albo wątpliwością.
Czasem właśnie od takiego prostego początku zaczyna się coś ważnego. Nie od wielkiego przełomu, ale od doświadczenia, że mogę być wśród ludzi i nie muszę od razu udawać, dopasowywać się ani znikać. Mogę sprawdzać, co czuję. Mogę mówić swoim tempem. Mogę słuchać. Mogę zajmować swoje miejsce.
I powoli sprawdzać, jak to jest być z innymi trochę bardziej w kontakcie. Bez udawania. Bardziej po swojemu.